Voorwerpen die uitspraken doen
Een Asante-opperhoofd in optocht is omringd door voorwerpen, en op een onwetende toeschouwer maakt dat eenvoudig de indruk van praal. Voor een Asante-publiek komt het dichter bij lezen. Vrijwel elk voorwerp — de parasol boven het opperhoofd, de zwaarden die voor hem uit gedragen worden, de staf in de hand van zijn woordvoerder, het doek dat hij draagt, de sandalen aan zijn voeten — verklaart iets bepaalds over rang, ambt, geschiedenis of verplichting. Regalia vormen in Asante een communicatief stelsel, en de uitspraken die zij vastleggen zijn grotendeels spreekwoordelijk.
De staatsparasol
De grote parasol, kyinie, is het meest in het oog springende onderdeel. Hij is veel groter dan een praktisch zonnescherm, gemaakt van gepatroneerd doek over een houten geraamte, en gedragen door een drager die hem ritmisch draait en op en neer beweegt terwijl het opperhoofd zich verplaatst, zodat hij boven de stoet rijst en daalt. Parasols zijn gerangschikt: hun omvang, de rijkdom van hun bekleding en hun aantal duiden alle het aanzien aan van wie eronder loopt.
De bekroning bovenop — een gesneden houten figuur, vaak verguld — is de plaats waar de bepaalde uitspraak wordt gedaan. Zo'n bekroning kan een dier zijn, een hand, een vrucht, een knoop of een tafereeltje, en elk verwijst naar een spreekwoord of naar een eigenschap die het ambt opeist. Twee even prachtige parasols van opperhoofden kunnen heel verschillende dingen zeggen.
Zwaarden
Hofzwaarden zijn geen wapens. Hun kling is doorgaans van ijzer, soms met decoratief opengewerkt beslag, en hun gevest is van hout en met bladgoud omwikkeld. Zij worden in optocht meegedragen, gebruikt bij het afleggen van eden, met een bode meegezonden als teken van gezag, en bij staatsgelegenheden getoond.
De bekendste categorie is de akrafena, het "zielszwaard", verbonden met de ziel van het opperhoofd en met reinigingsriten; een overeenkomstige groep is verbonden met de bosom, de persoonlijke geest. Andere zwaarden worden door bepaalde functionarissen gedragen of zijn aan bepaalde taken verbonden, zoals het beëdigen van een onderhorig opperhoofd. Aan veel staatszwaarden hangt een gegoten gouden of vergulde versiering, een abosodeɛ, waarvan de vorm opnieuw een spreekwoord vastlegt — een bekend voorbeeld is een opgerolde slang met een vogel, verwijzend naar een gezegde over een ongewone en opmerkelijke gebeurtenis.
Een zwaard dat de Asantehene met een bode meezond, droeg zijn gezag. Het voorwerp diende als geloofsbrief, en een boodschap die met het zwaard werd overgebracht moest worden behandeld als afkomstig van de heerser zelf.
De staf van de okyeame
De okyeame — gewoonlijk vertaald als "linguist", nauwkeuriger een woordvoerder en raadsman — is een hoffunctionaris via wie de formele spraak van en naar het opperhoofd loopt. Hij is geen tolk van taal maar een bemiddelaar van aanspraak: het is ongepast een opperhoofd in formele bijeenkomsten rechtstreeks toe te spreken, en de okyeame draagt de woorden in beide richtingen over, vaak welsprekender geformuleerd.
Zijn ambtsteken is de staf, okyeame poma: een houten stok, meestal verguld, met daarop een gesneden bekroning. Die bekroning is vrijwel altijd een spreekwoord in drie dimensies. Terugkerende voorbeelden zijn:
- twee mannen aan een tafel met voedsel, verwijzend naar een gezegde dat het voedsel toebehoort aan wie er recht op heeft;
- een hand die een ei vasthoudt, over de fijngevoeligheid die machtsuitoefening vereist — te stevig en het breekt, te los en het valt;
- een vogel die zijn kop achterwaarts keert, verbonden met de gedachte terug te keren voor wat vergeten is;
- een spin of een knoop, over wijsheid en over problemen die niet door één partij alleen te ontwarren zijn.
De staf wordt tijdens de zitting omhooggehouden, en het spreekwoord ervan becommentarieert de gelegenheid. De uitleg van afzonderlijke staven loopt uiteen en van hetzelfde beeld circuleren meerdere lezingen; de betekenissen zijn conventioneel en bekend, maar zij vormen geen vast woordenboek.
Herkomst en verandering
Niet alles hiervan is even oud. Goudbekroonde staven van het okyeame-type lijken hun huidige vorm in de achttiende en negentiende eeuw te hebben gekregen, en de invloed van Europese wandelstokken en ambtsstaven die bij de kustdiplomatie werden geschonken wordt algemeen erkend, evenals de invloed van Europees ceremonieel op sommige andere regaliavormen. De spreekwoorden en het ambt van okyeame zijn ouder dan de voorwerpen die ze nu aanduiden; de materiële cultuur nam vreemde vormen op en gaf er Asante-betekenissen aan. Dat is een normaal proces, en de neiging alle regalia als tijdloos te beschrijven onttrekt het aan het zicht.
Het vandaag lezen
Het stelsel is nog altijd in gebruik. Bij Odwira, bij Adae-plechtigheden en bij begrafenissen en installaties van opperhoofden worden parasols, zwaarden en staven precies zo ingezet als voorheen, en de uitspraken die zij over voorrang doen zijn nog steeds van belang. In museumvitrines worden dezelfde voorwerpen doorgaans zonder hun spreekwoorden getoond, wat hen terugbrengt tot fraai goudsmeedwerk. Wie Asante-regalia in een Europese verzameling bekijkt — en de Nederlandse verzamelingen bezitten er heel wat van — ziet de ene helft van een voorwerp waarvan de andere helft een zin is.
