Een rijk dat zijn instellingen was ontgroeid
Tegen het midden van de achttiende eeuw was Asante iets geworden wat zijn stichters niet hadden ontworpen. Wat begon als een verbond van Akan-staten rond Kumasi had binnen twee generaties na de nederlaag van Denkyira in 1701 gebieden opgenomen of onderworpen die zich noordwaarts tot in de savanne en zuidwaarts richting de kust uitstrekten. Schatting kwam binnen uit streken waar geen Twi werd gesproken. Handelsroutes liepen honderden kilometers in elke richting. De instellingen van het koninkrijk waren echter nog die van een confederatie van erfelijke opperhoofden.
Het probleem was structureel. Het gezag in de Asante-staten berustte bij ambtsdragers die hun kruk via de matrilinie erfden. Zulke mannen dankten hun positie aan hun afstamming en niet aan de Asantehene, en konden niet zomaar worden afgezet. Voor het besturen van een groot en groeiend apparaat was dat een belemmering: het gaf de heerser weinig zeggenschap over wie een ambt bekleedde en weinig mogelijkheid bekwaamheid te belonen.
Osei Kwadwo
Osei Kwadwo, die van omstreeks 1764 tot 1777 regeerde, is de Asantehene die met het antwoord daarop wordt verbonden. De veranderingen die aan zijn regering worden toegeschreven staan in de vakliteratuur gezamenlijk bekend als de "Kwadwoaanse revolutie", een term die door Ivor Wilks werd geïntroduceerd in zijn studie over het negentiende-eeuwse Asante.
De kern ervan was een verschuiving in de wijze waarop ambten werden vervuld. Naast de erfelijke krukken schiep en bemande de Asantehene posten die in zijn persoonlijke gunst lagen — benoemde ambten, bekleed zolang het hem behaagde en vervuld op grond van gebleken bekwaamheid. Zulke benoemden konden mannen van eenvoudige afkomst zijn, of buitenstaanders, of mensen wier enige aanspraak was dat zij goed waren in het werk. Zij dienden de Asantehene rechtstreeks en konden door hem worden ontslagen.
Wat de nieuwe ambten deden
De taken die deze functionarissen vervulden waren die van een staat die afstand en geld moest beheren:
- inning en verantwoording van schatting uit onderworpen gebieden;
- beheer van de schatkist, verbonden met het Gyaasewa-apparaat, dat in deze periode sterk groeide;
- toezicht op de grote wegen, met inbegrip van de wachters die ze bewaakten en het verkeer regelden;
- het voeren van gezantschappen en het beheer van vertegenwoordigers in provinciale hoofdplaatsen;
- toezicht op de handel en het innen van tollen en rechten.
Bij elkaar genomen komt dit neer op een beroepsmatig bestuursapparaat, van een omvang die in het West-Afrika van die tijd ongebruikelijk was en vergelijkbaar met wat gelijktijdige Europese staten opbouwden.
Voortzetting en consolidatie
Osei Kwadwo voltooide het proces niet. De hervormingen werden voortgezet door zijn opvolgers, met name Osei Kwame en Osei Bonsu, en het volgroeide bureaucratische stelsel dat Europese bezoekers aan het begin van de negentiende eeuw beschreven — Bowdich in 1817, Dupuis in 1820 — was het product van meerdere regeringen en niet van één. Wat die bezoekers aantroffen was een hof met departementen, administratie, bezoldigde ambtenaren en een duidelijke gezagslijn, en zij waren erdoor verrast, omdat het niet strookte met wat zij van een Afrikaans koninkrijk verwachtten.
Hoe zeker is dit alles?
De toeschrijving verdient een voorbehoud. Het bronnenmateriaal over het achttiende-eeuwse Asante-bestuur is schaars en grotendeels terugblikkend: veel later verzamelde mondelinge overleveringen, samen met vroeg-negentiende-eeuwse Europese beschrijvingen van een stelsel dat er toen al stond. Het toekennen van een samenhangend hervormingsprogramma aan één regering is daarom deels een daad van historische reconstructie.
Wilks' model is invloedrijk geweest maar niet onbetwist. Met name T. C. McCaskie heeft de vraag gesteld in hoeverre de Asante-staat überhaupt in de woordenschat van bureaucratische modernisering moet worden beschreven, met het argument dat men daarmee een Europees bestuursmodel dreigt te leggen over instellingen die verankerd waren in de Asante religieuze en maatschappelijke orde. Het meningsverschil gaat niet over de vraag of de veranderingen plaatsvonden — dat er benoemde ambten bestonden en toenamen staat niet ter discussie — maar over hoe men ze moet karakteriseren en hoeveel men persoonlijk aan Osei Kwadwo moet toeschrijven.
Waarom het van belang is
Wat de precieze toeschrijving ook zij, de verandering had gevolgen die later duidelijk zichtbaar worden. De bestuurlijke capaciteit die in de achttiende eeuw werd opgebouwd stelde Asante in staat een schatplichtig rijk te besturen, de grote wegen open en bewaakt te houden, in de negentiende eeuw verdragen te sluiten met drie Europese mogendheden, en legers op grote afstand op de been te brengen en te bevoorraden. Toen het koninkrijk in de jaren negentig van de negentiende eeuw uiteindelijk voor Brits geweld bezweek, was dat niet bij gebrek aan een staat.
