Vóór het fort
Nederlandse schepen bevoeren de Goudkust al sinds de laatste jaren van de zestiende eeuw en kochten goud en ivoor vanaf het strand en vanuit kleine, onversterkte loges. Het was een kwetsbare manier van handeldrijven. De Portugezen, die Elmina sinds 1482 in handen hadden en de gehele kust op grond van pauselijke toewijzing als de hunne beschouwden, zagen de nieuwkomers als indringers en vielen hun schepen en landingsploegen aan wanneer zij konden.
Wat de Nederlanders nodig hadden, was een verdedigbare eigen plaats — een ommuurd pakhuis waar goederen tussen twee schepen in konden worden bewaard, en geschut om de Portugezen op afstand te houden. Zij vonden die bij Mouri, een kustplaats even ten oosten van het huidige Cape Coast, waarvan de heerser tot de staat Asebu behoorde.
De bouw van Fort Nassau, 1612
Met het gezag van Asebu werd overeenstemming bereikt en in 1612 begon de bouw. Het fort werd genoemd naar Maurits van Nassau, prins van Oranje en de vooraanstaande veldheer van de Republiek; het was de eerste blijvende Nederlandse versterking in heel West-Afrika en een kwart eeuw lang het hoofdkwartier van de Nederlandse activiteiten aan de kust.
De plek werd om praktische en niet om representatieve redenen gekozen. Het fort stond op hoger gelegen grond dicht bij een landingsplaats, met schootsveld over de toegangswegen en ruimte genoeg voor handelswaar, een garnizoen en voorraden. Opeenvolgende verbouwingen vergrootten en versterkten het, en na de oprichting van de West-Indische Compagnie in 1621 werd het een compagniespost.
Het doorbreken van het Portugese monopolie
Het strategische belang van Fort Nassau stond in geen verhouding tot zijn omvang. Het gaf de Nederlanders een blijvende, gewapende aanwezigheid aan een kust die Portugal exclusief opeiste, en het toonde Afrikaanse heersers dat Portugal viel te behandelen als één Europese mogendheid tussen andere, en niet als de poortwachter van alle zeehandel. Asebu en zijn buren kregen een concurrerende koper voor hun goud, en maakten van die concurrentie gebruik.
Het fort diende ook als uitvalsbasis tegen Elmina zelf. Een Nederlandse poging op het grote Portugese kasteel in 1625 werd vanaf deze kuststrook ondernomen en mislukte jammerlijk. De tweede poging, in 1637, slaagde: Elmina viel, en daarmee verschoof het zwaartepunt van de gehele Nederlandse onderneming in West-Afrika.
Verval
Elmina was alles wat Mouri niet was — groter, sterker, diep verankerd in de goudhandel en met een aanzienlijke stad ernaast. Het Nederlandse bestuur verhuisde daarheen en Fort Nassau werd een bijpost. Het behield in de late zeventiende en de achttiende eeuw een klein garnizoen en een bescheiden handel, maar zijn beste jaren lagen achter hem.
Zoals elk fort aan de kust werd het meegesleept in de oorlogen van de Europese mogendheden en wisselde het tijdens de Engels-Nederlandse conflicten van eigenaar. In de negentiende eeuw was het militair en commercieel zonder betekenis en raakte het buiten gebruik. Toen Nederland zijn bezittingen aan de Goudkust in 1872 aan Groot-Brittannië overdroeg, deed Fort Nassau al lang niet meer ter zake.
Wat er over is
Op de landtong bij Mouri resteren aanzienlijke ruïnes: delen van muur en bastion, funderingen en de omtrek van de omwalling, uitgesleten door vier eeuwen zilte lucht. De plek maakt deel uit van het bredere net van Europese forten langs de Ghanese kust, waarvan de meeste als nationaal monument zijn beschermd en die gezamenlijk internationale erkenning genieten.
Het is een stille plek, veel minder bezocht dan Elmina of Cape Coast, en juist daarin ligt een deel van haar waarde. De grote kastelen zijn zo overweldigend dat zij kunnen verhullen hoe de handel werkelijk begon — niet met monumentale architectuur, maar met een bescheiden ommuurde post op een heuvel, gebouwd met toestemming van een plaatselijke heerser die berekende dat een tweede Europese koper van nut zou zijn.
Waarom het van belang is
Fort Nassau markeert het begin van de Nederlandse aanwezigheid die 260 jaar zou duren en die Nederland uiteindelijk in rechtstreekse betrekkingen met het Asanterijk bracht. Alles wat volgde — Elmina, de verdragen, de Elmina Note, de werving van de Belanda Hitam — steunde op het steunpunt dat in 1612 bij Mouri werd gevestigd. Het legt ook iets vast dat gemakkelijk wordt vergeten: de Nederlanders kwamen aan deze kust niet als veroveraars van grondgebied. Zij kwamen als huurders, op voorwaarden die waren uitonderhandeld met een Afrikaanse staat die verwachtte aan de regeling te verdienen.
