Een bezit dat niets meer opleverde
Halverwege de negentiende eeuw was de Nederlandse Goudkust een kostbare gewoonte geworden. De West-Indische Compagnie bestond al lang niet meer, de slavenhandel — de commerciële grondslag waarop de forten waren gebouwd — was voor Nederlandse onderdanen sinds 1814 verboden, en de legitieme handel in goud, palmolie en hout die daarvoor in de plaats kwam, liep steeds meer via Britse handen. De garnizoenen moesten nog altijd worden betaald, de muren nog altijd hersteld, en het koortsseizoen doodde ambtenaren sneller dan het ministerie van Koloniën hen kon vervangen.
De aardrijkskunde maakte het er niet eenvoudiger op. Nederlandse en Britse forten stonden verspreid door elkaar langs dezelfde korte kuststrook, soms binnen zicht van elkaar, elk met inkomsten uit naburige gemeenschappen en elk de pogingen van de ander om de handel te reguleren doorkruisend.
De ruil van 1867
De eerste oplossing was geen terugtrekking maar een territoriale opruiming. Bij een overeenkomst uit 1867, uitgevoerd begin 1868, ruilden beide mogendheden forten om aaneengesloten invloedssferen te scheppen: Groot-Brittannië kreeg alles ten oosten van een lijn bij de Sweet River nabij Elmina, Nederland alles ten westen daarvan. Fort Crèvecoeur bij Accra ging naar Groot-Brittannië; enkele Britse posten in het westen gingen naar Nederland.
Aan de bewoners was niets gevraagd. Gemeenschappen die generaties lang met de Engelsen hadden gehandeld, werden aan de Nederlanders overgedragen, en verscheidene weigerden dat te aanvaarden. Komenda en andere westelijke plaatsen boden weerstand, plaatselijk met geweld, en de Nederlanders brachten de volgende jaren door met pogingen gezag te vestigen over een onwillige kuststrook. De ruil droeg ook bij aan de vorming van de Fante-confederatie, een verbond van kuststaten dat zijn eigen zaken wilde regelen tegenover de Europese herschikking. In plaats van de Nederlandse positie te vereenvoudigen, maakte 1867 haar onhoudbaar.
De verdragen van 1870–71
Terugtrekking volgde. De afstand van de Goudkust maakte deel uit van een bredere regeling van Engels-Nederlandse zaken, in 1870 onderhandeld en in 1871 ondertekend, die ook de Britse instemming met Nederlandse handelingsvrijheid op Sumatra omvatte — met gevolgen die spoedig zichtbaar werden in de oorlog in Atjeh — en afspraken over de uitzending van contractarbeiders uit Brits-Indië naar Suriname.
Het Goudkust-onderdeel was in financieel opzicht gering. Groot-Brittannië verwierf de Nederlandse forten en nederzettingen en betaalde alleen voor voorraden, materieel en roerende goederen; de vastgelegde bedragen blijven onder de vierduizend pond. Het gebied zelf werd zonder prijs overgedragen, op de redenering dat geen van beide partijen het als verkoopbaar eigendom bezat. Begin 1872 werden de bekrachtigingen uitgewisseld, en op 6 april 1872 ging de Nederlandse vlag voor het laatst neer boven het kasteel van Elmina.
Het Asante-bezwaar
Vanuit Kumasi bezien was de transactie niet alleen onwelkom maar ongeldig. Asante onderhield sinds het begin van de achttiende eeuw een formele betrekking met de Nederlanders in Elmina, vastgelegd in het document dat bekendstaat als de Elmina Note en in de regelmatige betaling die daarbij hoorde. In de Asante-lezing was die betaling grondhuur voor de bodem waarop het kasteel stond, waarmee Nederland Elmina als huurder bezette en niet kon verkopen wat het niet bezat. Asantehene Kofi Karikari protesteerde; het protest werd terzijde gelegd.
De Nederlandse en Britse lezing was een andere: de betaling was een gebruikelijke gunst geweest, een toelage om een handelspartner welgezind te houden, zonder enige gevolgtrekking over Asante-soevereiniteit. Groot-Brittannië staakte na de overname eenvoudigweg de betaling. De twee lezingen zijn nooit met elkaar verzoend, en het geschil wordt uitvoeriger behandeld in ons artikel over de Elmina Note.
Gevolgen
Het onmiddellijke gevolg in Elmina was onrust. Een aanzienlijk deel van de bevolking beschouwde zich als verbonden met Asante, of had in elk geval voor de Nederlanders en niet voor de Britten gekozen; er ontstonden ongeregeldheden, sommige inwoners vertrokken, en het nieuwe bestuur trad de stad met geweld tegemoet.
Het grotere gevolg was oorlog. Met het vertrek van de Nederlanders had Asante zijn tegenwicht aan de kust verloren, evenals zijn gewaarborgde uitweg naar zee en zijn betrouwbaarste Europese gesprekspartner. In 1873 trokken Asante-legers over de Pra; de veldtocht die volgde eindigde ermee dat een Britse macht onder Sir Garnet Wolseley in februari 1874 Kumasi binnentrok en in brand stak. Later dat jaar werd de Goudkust tot Britse kolonie verklaard.
Vanuit Den Haag gezien was 1871 de verstandige afwikkeling van een verliesgevend bezit. Vanuit Kumasi gezien was het het moment waarop een tweehonderdjarige betrekking zonder overleg werd weggegeven, en het begin van het einde van de Asante-onafhankelijkheid.
